"เมื่อผู้ใดทำกิจของบุรุษ ไม่สำคัญว่าหนาวและร้อนยิ่งกว่าหญ้า ผู้นั้นย่อมไม่เสื่อมจากสุข ขันติมีลักษณะดังกล่าวมานี้ได้ชื่อว่าทนตรากตรำ"

ความอดทนต่อทุกขเวทนาอันเกิดเพราะเจ็บไข้ด้วยประการต่าง ๆ อย่างแรงกล้า ไม่แสดงอาการทุรนทุรายได้ชื่อว่าทนลำบาก

คนเรามีความเจ็บไข้เป็นธรรมดาไม่เลือกว่าท่านผู้ใดเจ็บไข้โรคภัยบีบคั้น แสดงกิริยาแปรผัน ผู้นั้นได้ชื่อว่าไม่อดทน ท่านว่าเป็นผู้หลง เพราะไม่มีสติสัมปชัญญะที่จะทำใจให้มั่นคง ความอดทนต่อความเจ็บไข้เป็นปัจจัยไม่ให้เสียสติสัมปชัญญะ ซึ่งเป็นคุณควรต้องประสงค์ในมรณสมัย

คนเราเมื่อถึงคราวจำเป็นจะต้องละโลกก็ต้องปล่อยให้เป็นไปตามธรรมดา เวลานั้นถ้ามีสติสัมปชัญญะอดกลั้นทุกขเวทนา ไม่หวาดหวั่นต่อมรณภัยอันจะมีมาถึง ย่อมทำกิจที่ควรทำในที่สุดได้สำเร็จ เป็นที่สรรเสริญของนักปราชญ์ดังสมเด็จพระบรมศาสดาของเราทั้งหลาย ครั้นเมื่อทรงประชวรหนักใกล้จะเสด็จนิพพาน สุภัททปริพาชกจะเฝ้าเพื่อรับพระโอวาท ยังทรงอนุญาติให้เฝ้าโดยไม่เห็นแก่ความลำบาก ทรงสั่งสอนให้ได้รับผลตามที่มุ่งหมาย ที่สุดก็ยังมีพุทธพจน์ตรัสสั่งภิกษุทั้งหลายว่า

เราขอเตือนท่านทั้งหลาย สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ท่านทั้งหลายจงยังประโยชน์ตนและประโยชน์ผู้อื่นให้สำเร็จบริบูรณ์ ด้วยความไม่ประมาท

พระโอวาทนี้สอนให้รู้จักความธรรมดาของสังขาร มิให้แสดงกิริยาทุรนทุรายในเวลาที่สังขารนั้นผันแปร กิจอันใดเป็นคุณประโยชน์แก่ตนและผู้อื่น ให้ทำกิจการนั้นให้สำเร็จด้วยความไม่ประมาท พระจริยวัตรของสมเด็จพระบรมศาสดาเป็นที่ย่าจับใจ พระองค์ได้ทรงทำกิจอันเป็นหน้าที่ของพระองค์ให้สำเร็จบริบูรณ์จนถึงที่สุด กิริยาที่ทนต่อความเจ็บไข้ดังพรรณามา ได้ชื่อว่า ทนความลำบาก

ความอดทนต่อความหมิ่นประมาทที่ผู้อื่นกระทำ มีกล่าวคำเสียดสีเป็นต้น ชื่อว่าทนเจ็บใจ ข้อนี้ได้ชื่อว่าขันติโดยตรง เป็นปัจจัยไม่ให้ประพฤติผิดพลั้งด้วยกำลังโทสะปราบปรามจิตใจไม่ให้ผลุนผลัน ทำให้เป็นผู้หูหนักใจหนัก ผู้ที่ขาดคุณข้อนี้ย่อมเป็นคนผลุนผลันใจเร็วด่วนได้ แสดงกิริยาวาจาเป็นที่หน้าเกลียด อาการเช่นนั้นไม่ควรกระทำ เมื่อรู้สึกตัวภายหลังก็จะเกิดความเสียใจ ว่าทำอย่างนั้นพูดอย่างนั้นไม่ดีไม่งามไม่พอดีเลย ไม่ทำไม่พูดเสียดีกว่า จะเห็นความหน้าเกลียดด้วยตนเองความมัวหมองก็จะเป็นมลทินอยู่กับใจไม่รู้จักหาย

ความลบหลู่บุญคุณที่เขาทำไว้แก่ตน คือความเป็นคนอกตัญญู เป็นเครื่องหมายของอสัตบุรุษ มีอยู่ในผู้ใดย่อมเป็นมลทินแก่ผู้นั้น ทำให้เป็นคนมัวหมอง น่าเกลียดทั้งทางโลกและทางธรรม ให้ละเสีย พึงบำรุงอัธยาศัยให้ตั้งอยู่ในคุณธรรม คือความเป็นผู้รู้อุปการคุณที่ท่านทำไว้แล้วแก่ตน แม้นิดหน่อยก็ไม่ลืม เมื่อมีโอกาสก็ทำบุญคุณของท่านให้ปรากฏ กล่าวคือทำการตอบแทนตามที่ตนจะทำได้ นี้เป็นลักษณะของสัตบุรุษ เป็นที่สรรเสริญของนักปราชญ์ ทั้งในพุทธกาลและนอกพุทธการ ตัวอย่างดังในภาษิตนี้ คนเรามีคุณสมบัติต่าง ๆ กัน สูงกว่ากันโดยชาติสกุลก็มี ทรัพย์สมบัติก็มี ยศศักดิ์บริวารก็มี ความรู้ความสามารถก็มี เพราะฉะนั้นจึงสูงกว่ากันเป็นขั้น ๆ ตามโลกนิยม สูงกว่าก็มี เสมอกันก็มี ต่ำกว่าก็มี

ในเหล่าคนนั้นมีอัธยาศัยและความประพฤติไม่เสมอกันคนชั้นสูงมีเมตตากรุณาแก่ผู้น้อยก็มี กดขี่ด้วยอำนาจก็มี คนเสมอกันประพฤติสม่ำเสมอกันก็มี คอยเอาเปรียบแก่กันก็มี คนชั้นต่ำที่เสงี่ยมเจียมตัวก็มี ที่หยาบคายก็มี เพราะฉะนั้นต้องมีความอดทนต่อคนทุกชั้น

อดทนต่อโอวาทของคนชั้นสูง ย่อมทำตนให้เจริญด้วยความรู้และความพฤติ แม้ถึงกดขี่ด้วยอำนาจ อดทนไว้ได้ก็ยังคงเป็นคุณรักษาตนเองให้พ้นภัย

อดทนต่อความบีบคั้นของคนที่เสมอกันก็นับว่าดี เป็นทางป้องกันมิให้เกิดวิวาทระหว่างกันได้ เมื่อเขาเห็นความดีของตนก็จะเกิดความเลื่อมใส รู้สำนึกตน กลับเป็นคนดีได้ เช่นนั้นชื่อได้ว่าได้ชัยชนะอย่างประเสริฐ ต้องตามพุทธภาษิตที่ตรัสสอนไว้ว่า พึงชนะความไม่ดีของเขาด้วยความดีของเรา

อดทนถ้อยคำที่กล่าวล่วงเกินของคนที่ต่ำกว่า ซึ่งไม่มีหนทางที่จะต่อสู้ได้ มีผลดีทุอย่างประเสริฐสุด เหตุฉะนี้ท่านจึงสอนไว้ว่า พึงอดทนถ้อยคำที่กล่าวล่วงเกินของคนทุกประเภท

ความอดทนมีผลดีทุกอย่าง แต่จะนับว่าเป็น ขันติความอดทนอดกลั้นนั้น ต้องอดได้โดยใจที่เป็นธรรม ไม่ใช่เพราะความกลัว ผู้ใดถูกเขาดูหมิ่นด้วยแสดงอาการทางกายหรือกล่าววาจาหยาบช้า ได้ความเจ็บใจ แต่ไม่อาจทำตอบเขาได้ด้วยประการใดประการหนึ่ง จำเป็นต้องนิ่ง ผู้นั้นไม่ได้ชื่อว่าประกอบด้วยขันติ คือความอดกลั้น หากผู้ใดถูกดูหมิ่นเช่นนั้น แม้ตนสามารถทำตอบเขาได้ แต่อดกลั้นไว้ด้วยความคิดเห็นโดยอุบายที่ชอบ ผู้นั้นได้ชื่อว่าประกอบด้วยขันติ เป็นที่สรรเสริญของนักปราชญ์ พึงเห็นตัวอย่างดังตำนานที่ท่านเล่าไว้

ครั้งเกิดสงครามระหว่างเทวดากับอสูร พวกเทวดาได้ชัยชนะ ควบคุมนำท้าวเวปจิตติสุรินทร์ไปสู่สำนักท้าวสักกเทวราช เธอด่าและปรามาสด้วยถ้อยคำหยาบคายต่างๆท้าวสักกเทวราช ผู้มีชัยชนะไม่ทรงนำถ้อยคำนั้นไว้ในใจ เพราะท้าวเธอมีอัธยาศัยมั่นคงในขันติโสรัจจะมานาน ครั้งนั้นมาตลีเทวบุตรคิดว่า ท้าวสักกเทวราชนี้ อดทนคำหยาบนี้ได้เพราะกลัวหรือประกอบด้วยขันติความอดกลั้น จึงกราบทูลถามเนื้อความนั้น ท้าวเธอตรัสตอบใจความว่า เราอดทนต่อท้าวเวปจิตติ ไม่ใช่เพราะกลัว ไม่ใช่เพราะสู้ไม่ได้ ประโยชน์ใดจะยิ่งกว่าขันติไม่มี ผู้ใดเป็นผู้มีขันติเป็นกำลังย่อมอดทนอดกลั้นต่อคนทุรพลได้เป็นนิตย์

ทางพระศาสนา สมเด็จพระบรมศาสดาของเราทั้งหลายก็ทรงสรรเสริญโดยประการต่างๆ แม้พระองค์เองก็มั่นคงในคุณข้อนี้ แม้ถูกเขาด่า เขาบริภาษสักเท่าใดก็ทรงแนะนำสั่งสอนเขาให้ได้บรรลุมรรคผลเป็นอันมาก ความอดทนมีลักษณะดังกล่าวมานี้มีชื่อว่า ทนเจ็บใจ

ขันติ ๓ ประเภท ดังกล่าวมานี้ให้ผลดีคือ

ความทนตรากตรำ ย่อมเป็นปัจจัยให้ทำงานสำเร็จ ได้ทรัพย์สมบัติ ยศศักดิ์ชื่อเสียง เป็นผลบำรุงตนและหมู่คณะให้รุ่งเรืองไพศาล

ความทนลำบาก ย่อมเป็นปัจจัยมิให้เสียสติสัมปชัญญะ ซึ่งเป็นคุณควรต้องประสงค์ในเวลาจำเป็น

ความทนเจ็บใจ ย่อมเป็นปัจจัยไม่ให้ประพฤติผิดพลั้งด้วยกำลังโทสะ สกัดกั้นกายวาจามิให้แสดงกิริยาแปรผัน ซึ่งเป็นอาการน่าเกลลียดน่าอาย

การรักษามารยาทให้เรียบร้อย ได้ชื่อว่า โสรัจจะ พูดสั้นๆคือ ความเสงี่ยม ข้อนี้ต้องมีเป็นคู่กัน ถ้ามีแต่ความอดทนอย่างเดียวไม่รู้จักรักษากิริยามารยาท กายวาจาก็จะไม่เรียบร้อยต้องตามความนิยม เมื่อมีโสรัจจะเข้ากำกับคู่กัน ย่อมทำให้งามทั้งภายในและภายนอก แม้สาธุชนก็ยึดธรรมข้อนี้เป็นหลัก ต้องทนตรากตรำทำกิจให้สำเร็จตามหน้าที่ของตน เวลาเจ็บไข้ไม่ทำใจเสาะ ต้องอดทน ทำใจให้ประกอบด้วยสติสัมปชัญญะ จึงจะถูกต้องตามลักษณะของสาธุชน ท่านต้องเป็นผู้อดกลั้นต่อถ้อยคำที่แสลงหู ไม่ทำใจมห้ผลุนผลันในเมื่อยังไม่ถึงเวลา ซึ่งเป็นกิริยาทำให้เสียการ ต้องเป็นผู้รักษากายวาจา รักษามรรยาทให้ให้ถูกต้องตามวินัยของตน เมื่อเป็นเช่นนี้ก็จะบำรุงตนและหมู่คณะของตนให้รุ่งเรืองไพศาลเป็นที่สรรเสริญของนักปราชญ์ทั้งทางโลก และทางธรรม ดังพรรณนามางามด้อย

จะเป็นใครก็ตาม เมื่อเกิดความโกรธ ความงามจะด้อย
และยิ่งขาดธรรมะ คือ ขันติ โสรัจจะ แล้วจะหมดงามทันที